Effectiviteit van ‘Mindfulnesstraining’ bij adolescenten als middel tot het vergroten van hun weerbaarheid en veerkracht en het verminderen van de kans op (herval in) depressie.
Partners:
- Stichting Ga voor Geluk, stichting van openbaar nut
- VZW Mindfulness, onder leiding van Dr. David Dewulf
- Katholieke Universiteit Leuven, Centrum voor Leerpsychologie en Experimentele Psychopathologie,
Prof. Dr. Filip Raes - Diverse scholen secundair onderwijs
UPDATE: 9/2/2012: bemoedigende tussentijdse resultaten.
Recent werd een mindfulness programma uitgewerkt voor adolescenten.
Dit programma is gebaseerd op het MBCT (Mindfulness Based Cognitive Therapy) curriculum voor volwassenen waarvan de effectiviteit reeds herhaaldelijk werd aangetoond.
Naast psycho-educatie rond depressie, wordt in het programma ook dieper ingegaan op algemene stresshantering, betere concentratie, levenskwaliteit en een evenwichtige en gezonde levensstijl.
Het beoogde project wil de effectiviteit van dit programma om vaardigheden aan te leren teneinde beter te kunnen omgaan met stress en negatieve emoties evalueren bij jongeren uit het secundair onderwijs.
Doelstelling:
Via dit project willen we jongeren tussen 14 en 18 jaar laten kennis maken met mindfulness met als doel ze vaardigheden aan te leren om beter te kunnen omgaan met stress en negatieve emoties.
Wat is “mindfulness” ?
Mindfulness of aandachttraining staat de laatste jaren enorm in de belangstelling. De basis is het trainen van aandacht, we leren onze aandacht te richten op wat goed is in plaats van ons continu te verliezen in wat niet goed is.
Het basisprincipe is al meer dan 2000 jaar oud. Doch pas eind de jaren 70 kreeg het meer bekendheid in het westen toen Jon Kabat-Zinn het “Mindfulness Based Stress Reduction “ (MBSR) programma ontwikkelde. In deze training combineerde hij mindfulness meditatie met elementen uit westerse psychotherapieën. Hij definieert mindfulness als ‘welbewust, in het hier en nu, en zonder te oordelen aandacht schenken aan alle gedachten, gevoelens of sensaties’.
In de jaren 90 ontwikkelden Mark Williams, John Teasdale & Zindel Segal een tweede programma, met name “Mindfulness Based Cognitive Therapy” (MBCT), waarbij mindfulness meditatie gecombineerd werd met elementen uit de cognitieve gedragstherapie. In het voorbije decennium heeft overtuigend wetenschappelijk onderzoek aangetoond dat mindfulness trainingen daadwerkelijk helpen bij de aanpak van stress, langdurige pijn, angst en depressie. Het brengt ook gunstige veranderingen teweeg in de hersenen en het lichaam, o.a. een verbeterde werking van het immuun- en neuroendocrien systeem. Bovendien blijken deze gunstige effecten lang door te werken.
Waarom ?
Ook jongeren hebben af te rekenen met toenemende stress. Volgens psychiater Lieve Swinnen komt bijna één jongere op drie psychisch in de problemen. De recente kwantitatieve toename van zelfdoding bij jongeren zorgt er voor dat zelfdoding nu al de tweede doodsoorzaak is (na het verkeer). Naast onzekerheid, faalangst, examenvrees, is er ook een overaanbod aan entertainment, en jongeren worden vaak overgestimuleerd. Het toenemende besef dat stress en emoties al op jeugdige leeftijd aandacht dienen te krijgen ondersteunt de idee om mindfulness ook een plaats te geven op school.
Tot dusver is het vooral in de Verenigde Staten, waar Jon Kabat-Zin het MBSR programma ontwierp, en in Canada dat mindfulness wordt toegepast in een groeiend aantal scholen. De eerste onderzoeksresultaten zijn positief en tonen aan dat eenvoudige op mindfulness gebaseerde technieken een gunstige uitwerking hebben op jongeren, en dit op verschillende manieren. Via aandachttraining leren ze hun eigen gedachten en gevoelens beter begrijpen en trainen ze vaardigheden om op een gezonde en verantwoorde manier te reageren. Het resultaat is dat ze zich niet langer laten meeslepen door negatieve gedachten, of laten beheersen door angst, boosheid, verdriet of andere ondermijnende gevoelens. Het helpt hen ook hun aandacht bij de leerstof te houden. De concentratie verbetert en het zelfvertrouwen neemt toe, wat doorgaans resulteert in meer enthousiasme en betere schoolresultaten.
Hoe ?
Via aan de leeftijd aangepaste oefeningen worden de volgende eigenschappen ingeoefend:
- zich op elk ogenblik bewust worden van waar de aandacht op gericht is en dit welbewust kunnen reguleren
- inzien dat je zelf kan beslissen welke attitude je brengt in ieder moment en dat de kwaliteit van je ervaring daardoor bepaald wordt
- meer bewust en beheerst leren omgaan met (hevige) emoties en overweldigende gedachten door ze te leren herkennen, benoemen en hanteren
- creatieve keuzes kunnen maken in moeilijke situaties (boosheid, somberheid en onzekerheid)
Dit programma omvat een aantal meditatie-oefeningen afgewisseld met groepsactiviteiten waarbij het belangrijk is dat de aandachttraining in een niet dwingende context wordt aangebracht.
Doelgroep:
De mindfulness trainingen zullen worden aangeboden aan adolescenten tussen 14 en 18 jaar. Deze doelgroep willen we bereiken door het gedachtengoed (de visie, attitude …) van mindfulness te introduceren op school, een plaats waar jongeren veel tijd doorbrengen en een belangrijke ontmoetingsplaats met leeftijdgenoten. Op die manier kunnen we ook meer jongeren aanspreken.
De trainingen, die ook open staan voor de leerkracht, worden aangepast en afgestemd op de leeftijdsgroep. Per school worden trainingen gegeven in 2 klassen (gemiddeld 20 leerlingen per klas), één klas uit de lagere graad en één klas uit de hogere graad. Per semester worden 2 scholen bezocht. In totaal zullen over de ganse duur van het project ca 480 leerlingen een training gevolgd hebben.
De trainingen voor adolescenten zullen wetenschappelijk worden opgevolgd en geëvalueerd door Prof. Dr. Filip Raes (Centrum voor Leerpsychologie en Experimentele Psychopathologie, Katholieke Universiteit Leuven) (zie verder).
Meetpunten:
Volgende onderzoeksvragen komen aan bod:
- 1. Heeft de implementatie van een mindfulness-programma een positief effect op het zelfconcept, de zelfreflectie, het copinggedrag, de kwaliteit van leven en/of aandachtgerichtheid van adolescenten ?
- 2. Ervaren belangrijke sleutelfiguren (ouders, leerkrachten) uit de context van jongeren veranderingen in internaliserend en externaliserend gedrag, en/of schoolresultaten ?
Er worden twee types van bevraging uitgevoerd:
- 1. een kwalitatieve bevraging naar tevredenheid a.h.v. een beperkt aantal open vragen
- 2. een basisbevraging gebaseerd op een aantal gestandaardiseerde instrumenten waarbij men peilt naar emoties, angst, copinggedrag en aandachtgerichtheid.
De kwalitatieve bevraging naar tevredenheid gebeurt zowel tijdens als na het afronden van het mindfulness-programma. De basisbevraging gebeurt op 3 verschillende meetmomenten: (1) voor de start van het mindfulness programma, (2) na afronding van het mindfulness-programma (pre- en posttest design) en (3) na 6 maand (follow-up).
De metingen worden ook uitgevoerd bij een controlegroep, parallelklas, zelfde graad (zonder interventie).
Tijdsplanning
Per trimester voorzien we de implementatie van een mindfulness training in 2 scholen. Deze implementatie bestaat uit een info-avond voor de ouders, een pedagogische avond voor de leerkrachten en 8 sessies voor de jongeren. Iedere sessie duurt 1u40min. Deze sessies zijn aangepast aan de doelgroep (volgens de leeftijd van de jongeren) en hebben plaats op een vaste dag in de week. Per sessie zal gewerkt worden rond een specifiek thema (bijvoorbeeld focussen op de adem, lichaamsensaties via de body-scan, gewaarzijn van denken en voelen, negatieve gedachten leren herkennen en benoemen, emoties leren herkennen en benoemen). Ondanks het feit dat andere thema’s worden benadrukt, komen dezelfde basisoefeningen wekelijks terug. Per school wordt gestart in 2 klassen (bijvoorbeeld het 3de en 5de jaar, samen ca 40 leerlingen)
De leerkrachten kunnen, indien ze dit wensen, de volledige 8 weken training meevolgen. Dit heeft het voordeel dat ze onmiddellijk kunnen ervaren wat de voordelen zijn en deze ook kunnen toepassen bij het uitoefenen van hun ondersteunende taken.
Eind december 2012: voltooiing
Validatie gebeurt door
- Prof. Dr. Filip Raes en medewerkers, Centrum voor Leerpsychologie en Experimentele Psychopathologie, Katholieke Universiteit Leuven.
- Dr. Katleen Van der Gucht, wetenschappelijk medewerker, VZW Mindfulness
Wijze van aanwending van resultaat:
De resultaten van het project zullen bekend worden gemaakt:
- via de website www.aandacht.be , specifieke websites van de deelnemende scholen, www.klasse.be ;
- via diverse publicaties o.a. in het tijdschrift Klasse, één of meerdere wetenschappelijke publicaties …;
- via specifieke acties zoals bvb deelname aan het congres voor geestelijke gezondheidszorg, studiedagen CLB e.a.
- Na een eerste evaluatie wordt, indien effectief, (1) een mogelijke uitbreiding naar andere scholen verder onderzocht, (2) de mogelijkheid en effectiviteit nagegaan om mindfulness te implementeren in de opleiding voor leerkrachten.
Nederlands
English 
